Cơn co giật được phân loại theo điều gì?
Cơn co giật không chỉ được gọi tên theo biểu hiện bên ngoài. Bác sĩ thường bắt đầu bằng câu hỏi: cơn bắt đầu ở đâu trong não, người bệnh còn nhận biết được xung quanh hay không, và trong cơn có vận động hay không.
Theo phân loại của Liên đoàn Quốc tế Chống Động kinh (ILAE) năm 2017, cơn co giật được chia trước hết theo điểm khởi phát: cơn khởi phát cục bộ, cơn khởi phát toàn thể và cơn chưa rõ khởi phát. Cách phân loại này giúp bác sĩ chọn hướng xét nghiệm, đọc điện não đồ và cân nhắc điều trị phù hợp hơn.
Một người có thể có nhiều hơn một loại cơn. Vì vậy, việc ghi lại mô tả cơn, thời điểm xảy ra, thời lượng và trạng thái sau cơn thường có giá trị hơn việc cố tự đặt tên cho cơn tại nhà.
Cơn khởi phát cục bộ
Cơn khởi phát cục bộ bắt đầu từ một vùng hoặc một mạng lưới tế bào thần kinh ở một bên bán cầu não. Trước đây nhóm này thường được gọi là cơn cục bộ hoặc cơn động kinh một phần.
Điểm quan trọng nhất là mức độ nhận biết của người bệnh trong cơn.
Cơn cục bộ còn nhận biết
Trong cơn cục bộ còn nhận biết, người bệnh vẫn biết mình đang ở đâu, có thể nhớ lại chuyện vừa xảy ra, và đôi khi vẫn nói chuyện được. Biểu hiện có thể rất kín đáo, nên người xung quanh dễ bỏ qua.
Cơn có thể gây cảm giác lạ ở bụng, cảm giác sợ hãi đột ngột, cảm giác đã từng gặp cảnh này, thay đổi mùi vị, tê ran, giật nhẹ ở một phần cơ thể hoặc nhìn thấy ánh sáng bất thường. Những cảm giác báo trước này đôi khi được gọi là aura, nhưng về mặt y khoa chúng có thể chính là một cơn cục bộ.
Cơn cục bộ suy giảm nhận biết
Trong cơn cục bộ suy giảm nhận biết, người bệnh không còn đáp ứng bình thường với môi trường xung quanh. Họ có thể nhìn trân trân, trả lời không đúng, không nhớ rõ cơn, hoặc có các động tác lặp lại như chép miệng, mân mê quần áo, đi loanh quanh không mục đích.
Nhóm cơn này dễ bị nhầm với mất tập trung, rối loạn hành vi hoặc phản ứng tâm lý. Nếu cơn lặp lại, xảy ra theo kiểu giống nhau và người bệnh có khoảng trống trí nhớ sau đó, bạn nên ghi lại video an toàn nếu có thể và đưa cho bác sĩ xem.
Cơn cục bộ chuyển thành co cứng - co giật hai bên
Một cơn cục bộ có thể lan sang hai bên não và trở thành cơn co cứng - co giật hai bên. Người bệnh có thể mất ý thức, cơ thể cứng lại rồi co giật nhịp nhàng. Thuật ngữ hiện nay của ILAE là “cơn cục bộ chuyển thành co cứng - co giật hai bên”, thay cho cách gọi cũ “cơn toàn thể hóa thứ phát”.
Chi tiết “cơn bắt đầu bằng cảm giác lạ rồi mới co giật toàn thân” rất quan trọng, vì nó gợi ý cơn có thể khởi phát cục bộ trước khi lan rộng.
Cơn khởi phát toàn thể
Cơn khởi phát toàn thể bắt đầu, hoặc có vẻ bắt đầu, từ hai bên não gần như cùng lúc. Người bệnh thường suy giảm nhận biết ngay từ đầu cơn, dù biểu hiện vận động có thể khác nhau giữa từng loại.
Cơn vắng ý thức
Cơn vắng ý thức thường là những khoảng ngắt ngắn, đột ngột. Người bệnh có thể dừng hoạt động, nhìn trống, chớp mắt nhanh hoặc có cử động nhỏ ở miệng và tay. Cơn thường kết thúc nhanh nên dễ bị hiểu nhầm là lơ đãng.
CDC mô tả cơn vắng ý thức là dạng cơn không vận động toàn thể, gây mất ý thức ngắn và đột ngột. Để phân biệt với mất tập trung thông thường, bác sĩ cần dựa vào mô tả cơn, tần suất, hoàn cảnh xảy ra và đôi khi là điện não đồ.
Cơn co cứng - co giật
Cơn co cứng - co giật là kiểu nhiều người nghĩ đến đầu tiên khi nghe chữ “co giật”. Giai đoạn co cứng làm cơ thể cứng lại; sau đó là giai đoạn co giật với các nhịp giật lặp lại. Sau cơn, người bệnh có thể mệt, đau cơ, buồn ngủ hoặc lú lẫn trong một thời gian.
Không phải mọi cơn co cứng - co giật đều bắt đầu toàn thể. Một số cơn bắt đầu cục bộ rồi lan ra hai bên não, nên phần mô tả trước khi mất ý thức rất quan trọng.
Cơn co cứng, mất trương lực, giật cơ và co giật nhịp
Ngoài cơn co cứng - co giật, nhóm khởi phát toàn thể còn có nhiều biểu hiện vận động khác:
- Cơn co cứng: cơ đột ngột cứng lại.
- Cơn mất trương lực: cơ mất lực đột ngột, có thể làm người bệnh gục hoặc ngã.
- Cơn giật cơ: các cú giật rất nhanh, ngắn, thường như một cái giật mạnh bất chợt.
- Cơn co giật nhịp: các nhịp giật lặp lại theo chu kỳ.
Những tên gọi này mô tả kiểu vận động trong cơn, không thay thế cho đánh giá y khoa đầy đủ. Cùng một biểu hiện bên ngoài có thể cần điện não đồ, tiền sử bệnh và thăm khám để phân loại chính xác.
Cơn chưa rõ khởi phát
Cơn chưa rõ khởi phát được dùng khi chưa có đủ thông tin để biết cơn bắt đầu cục bộ hay toàn thể. Điều này thường gặp nếu cơn xảy ra khi người bệnh ngủ, ở một mình, hoặc người chứng kiến chỉ thấy phần giữa hoặc cuối cơn.
Theo ILAE, “chưa rõ khởi phát” không phải là đặc điểm cố định của người bệnh. Khi có thêm thông tin từ người chứng kiến, video, điện não đồ hoặc các lần khám sau, bác sĩ có thể phân loại lại cơn.
Bảng so sánh nhanh
| Nhóm cơn | Cơn bắt đầu ở đâu? | Nhận biết trong cơn | Ví dụ biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|---|
| Khởi phát cục bộ | Một vùng hoặc một mạng lưới ở một bên não | Có thể còn nhận biết hoặc suy giảm nhận biết | Cảm giác lạ, nhìn trân trân, động tác lặp lại, giật một bên |
| Khởi phát toàn thể | Hai bên não gần như cùng lúc | Thường suy giảm nhận biết ngay từ đầu | Vắng ý thức, co cứng - co giật, mất trương lực, giật cơ |
| Chưa rõ khởi phát | Chưa đủ thông tin để xác định | Tùy biểu hiện quan sát được | Cơn xảy ra khi ngủ, không có người chứng kiến, chỉ thấy phần cuối cơn |
Vì sao biết loại cơn lại quan trọng?
Tên loại cơn không chỉ để ghi vào hồ sơ. Nó ảnh hưởng đến cách bác sĩ đọc triệu chứng, chọn xét nghiệm, cân nhắc thuốc, đánh giá nguy cơ té ngã hoặc chấn thương, và hướng dẫn gia đình theo dõi cơn.
Epilepsy Foundation nhấn mạnh rằng nơi cơn bắt đầu và mức độ nhận biết trong cơn là hai thông tin quan trọng vì chúng liên quan đến lựa chọn điều trị và an toàn của người bệnh. Với một số người, phân loại cơn cũng giúp bác sĩ cân nhắc thêm các hướng điều trị chuyên sâu như đánh giá trước phẫu thuật động kinh.
Bạn nên ghi lại gì sau mỗi cơn?
Nếu bạn chăm sóc người có cơn co giật, hãy ghi lại những điểm có thể quan sát được thay vì cố chẩn đoán:
- Cơn bắt đầu lúc nào và kéo dài bao lâu.
- Người bệnh đang làm gì ngay trước cơn.
- Dấu hiệu đầu tiên bạn nhìn thấy là gì.
- Người bệnh còn trả lời, làm theo lời gọi hoặc nhớ lại sự việc không.
- Cơ thể cứng, giật, mềm rũ hay có động tác lặp lại.
- Có dấu hiệu ở một bên cơ thể trước hay không.
- Sau cơn người bệnh tỉnh nhanh, mệt, ngủ, lú lẫn hay đau ở đâu.
Nếu có thể quay video mà vẫn giữ an toàn và riêng tư cho người bệnh, video ngắn thường giúp bác sĩ nhiều hơn một mô tả chung chung như “bị co giật”.
Khi nào cần hỏi bác sĩ?
Bạn nên trao đổi với bác sĩ nếu cơn mới xuất hiện, kiểu cơn thay đổi, cơn xảy ra dày hơn, người bệnh bị ngã hoặc chấn thương, hoặc bạn không chắc đó có phải là cơn động kinh hay không. Không tự đổi thuốc, ngưng thuốc hoặc dùng thêm thuốc dựa trên tên loại cơn.
Nếu một cơn kéo dài bất thường, người bệnh không hồi phục như mọi lần, bị thương, khó thở, hoặc đây là cơn đầu tiên, hãy tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp theo hướng dẫn cấp cứu tại nơi bạn sống.